Với quy mô hơn 104.000 ha, bao gồm cả đất liền và mặt biển, khu kinh tế Đông nam được tái định vị như một trung tâm trung chuyển hàng hóa quốc tế, kết nối trực tiếp giữa: Bắc Trung Bộ Việt Nam; Trung và Thượng Lào; Đông Bắc Thái Lan
Thông qua hệ thống cảng biển Cửa Lò - Đông Hồi, Nghệ An đang từng bước khẳng định vai trò là “cửa ngõ ra biển” của hành lang kinh tế Đông - Tây, nơi hàng hóa từ nội địa Lào và Thái Lan có thể tiếp cận nhanh chóng với các tuyến hàng hải quốc tế.
Điểm đáng chú ý là định hướng phát triển khu kinh tế không chỉ dừng ở công nghiệp sản xuất, mà còn tập trung mạnh vào: Dịch vụ logistics và vận tải đa phương thức; Kho bãi, trung chuyển, xuất nhập khẩu; Hạ tầng cảng nước sâu và dịch vụ hậu cần cảng.
Điều này mở ra cơ hội hình thành các chuỗi cung ứng xuyên biên giới, giúp giảm chi phí logistics, tăng năng lực cạnh tranh cho hàng hóa khu vực.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa vai trò trung tâm biên mậu, Nghệ An sẽ phải giải bài toán không nhỏ:
Đồng bộ hạ tầng giao thông kết nối cửa khẩu - cảng biển; Nâng cao chất lượng dịch vụ logistics; Tăng cường liên kết chính sách với Lào và Thái Lan; Thu hút các nhà đầu tư chiến lược trong lĩnh vực vận tải và chuỗi cung ứng.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng rõ nét với các cực tăng trưởng như Nghi Sơn hay Vũng Áng, việc mở rộng Khu kinh tế Đông Nam không chỉ là mở rộng không gian địa lý, mà còn khẳng định định vai trò, vị thế của Nghệ An trong bản đồ kinh tế biên mậu khu vực.
Nhìn nhận vấn đề
Trong cấu trúc này, hệ thống cảng biển Cửa Lò - Đông Hồi giữ vai trò hạt nhân, tạo điều kiện để hàng hóa từ nội địa các nước Lào và Thái Lan tiếp cận trực tiếp với các tuyến vận tải biển quốc tế. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của khu kinh tế không nằm ở quy mô hay hạ tầng cảng, mà ở khả năng hình thành một hành lang lưu chuyển hàng hóa thông suốt, từ cửa khẩu - đường bộ - logistics - đến cảng biển.
Điểm đáng chú ý là định hướng phát triển của khu kinh tế đã dịch chuyển từ mô hình công nghiệp truyền thống sang mô hình tích hợp, trong đó logistics và kinh doanh biên mậu giữ vai trò trung tâm. Các lĩnh vực ưu tiên bao gồm vận tải đa phương thức, hệ thống kho bãi - trung chuyển, dịch vụ hậu cần cảng và các hoạt động chế biến phục vụ xuất khẩu. Đây là nền tảng để hình thành các chuỗi cung ứng xuyên biên giới, qua đó giảm chi phí logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa trong khu vực.
Tuy vậy, để hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm biên mậu, Nghệ An phải đối mặt với những thách thức mang tính cấu trúc. Trước hết là yêu cầu đồng bộ hạ tầng giao thông kết nối từ các cửa khẩu như Nậm Cắn, Thanh Thủy về khu vực cảng biển. Bên cạnh đó là bài toán “kết nối mềm”, bao gồm cải cách thủ tục hải quan, triển khai cơ chế một cửa liên thông và tăng cường liên kết chính sách với Lào và Thái Lan. Đặc biệt, việc thu hút các tập đoàn logistics lớn đóng vai trò quyết định, bởi nếu thiếu các “đầu tàu” dẫn dắt, nguy cơ “có cảng nhưng không có hàng” là hoàn toàn hiện hữu.
Trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng rõ nét với các trung tâm công nghiệp - cảng biển như Nghi Sơn (Thanh Hóa) hay Vũng Áng (Hà Tĩnh), Nghệ An khó có lợi thế nếu đi theo lối mòn công nghiệp nặng. Thay vào đó, chiến lược hợp lý là tập trung phát triển logistics, trung chuyển và chế biến xuất khẩu - những lĩnh vực gắn trực tiếp với kinh tế biên mậu và ít bị cạnh tranh trực diện.
Về dài hạn, nếu được triển khai hiệu quả, Khu kinh tế Đông Nam Nghệ An có thể phát triển theo mô hình khu kinh tế thương mại - logistics tích hợp, nơi hội tụ cảng biển, trung tâm logistics, khu phi thuế quan và các khu chế biến xuất khẩu. Khi đó, khu vực này không chỉ đóng vai trò động lực tăng trưởng của Nghệ An, mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi thương mại xuyên biên giới của tiểu vùng Mekong mở rộng.
Có thể thấy, việc mở rộng Khu kinh tế Đông Nam không chỉ là mở rộng không gian địa lý, mà là một bước đi khẳng định vị thế của tỉnh Nghệ An trên bản đồ kinh tế khu vực. Thành công hay không sẽ phụ thuộc vào khả năng giải quyết đồng thời ba yếu tố then chốt: hạ tầng kết nối thực chất, thể chế thông thoáng và sự tham gia của các nhà đầu tư chiến lược trong lĩnh vực logistics và chuỗi cung ứng.
Giang Thanh